# The Hebrew HOWTO

## Maintained by Yair G. Rajwan, yair@hobbes.jct.ac.il
v0.4, 12 wrzesień 1995
Wersja polska: Gwidon S. Naskrent naskrent@hoth.amu.edu.pl
v1.0, wrzesień 1997

Te dokument "Często Zadawane Pytania" (FAQ) / HOWTO opisuje konfigurowanie maszyny linuxowej by używała znaków hebrajskich w systemie X-Windows oraz na Wirtualnych Konsolach (WK). Najświeższą wersję Hebrew-HOWTO uzyskać można z mojej strony WWW albo z <tt>ftp://hobbes.jct.ac.il</tt>.

## 1. Wstęp

Każde ustawienia językowe różne od oryginalnego amerykańskiego angielskiego mają dwa aspekty:

1. Wyświetlanie prawidłowych znaków - dla hebrajskiego jest to standard `ISO-8859-8`.
2. Odwzorowywanie klawiatury

W hebrajskim jest o wiele więcej (pisanie od prawej do lewej, geometria w X-Windows itd.), ale to HOWTO (przynajmniej pierwszy szkic) zajmuje się tylko sprawami podstawowymi.

Więcej informacji znaleźć można w różnych "narodowych" HOWTOs (German, Danish itd.) oraz w ISO-8859-1 HOWTO (`ftp://ftp.vlsivie.tuwien.ac.at/pub/8bit` FAQ-ISO-8859-1).

## 1.1 Zmiany

- Od pierwszego szkicu do 0.2

  Większość tego pliku pochodzi z pierwszego szkicu autorstwa Vlada Moseanu.

- 0.2 do 0.3beta

  Dodane wyjątki z dokumentów z archiwum e-brew.zip z ftp://ftp.jer1.co.il/pub/software/msdos/communication, oraz kilka poprawek błędów z pomocą członków grupy JCT Linux-il.

- 0.3Beta do 0.4.

  Po pierwszym rozprowadzeniu Hebrew-HOWTO wśród Linux-il zawiera ono teraz wszystkie e-maile przysłane mi w związku z pisownią/gramatyką oraz TeX/XeT, Mule oraz vim.

## 1.2 Podziękowania

To `HOWTO` przygotowano z pomocą całej grupy Linux-il - "Grupa Izraelskich Użytkowników Linuxa", a zwłaszcza:

Grupa Linux-il (Linux-il@hagiga.jct.ac.il)

Vlad Moseanu (vlad@actcom.co.il)

Gili Granot (gil@csc.cs.technion.ac.il)

Harvey J. Stein (hjstein@math.huji.ac.il)

Dovie Adler (dadler@hobbes.jct.ac.il)

Gavrie Philipson (gavrie@shekel.jct.ac.il)

## 2. Standardy reprezentacji znaków hebrajskich

## 2.1 ASCII

Żeby wyjaśnić raz na zawsze jedną rzecz: nie ma czegoś takiego jak ośmiobitowe ASCII. ASCII to tylko siedem bitów. Każdy ośmiobitowy kod nie jest ASCII, ale to nie znaczy że nie jest standardem. ISO-8859-8 jest standardem, ale nie [jest równoważne] ASCII. Dziękuję!

## 2.2 Hebrajski w DOS

Kodowanie znaków hebrajskich zaczyna się od 128 dziesiętnie (alef). Wymaga więc ono ośmiu bitów. Jest to to co ma się na EPROMach kart wideo jako czcionkę sprzętową [w Izraelu - przyp. tłum.] Wszystkie DOSowe edytory hebrajskiego używają tej tabeli (Qtext, HED itd.)

## 2.3 Hebrajski w ISO

Kodowanie znaków hebrajskich zaczyna się od 224 (alef). Jest to standard internetowy, międzynarodowy i faktyczny standard MS Windows i Macintoshów (Dagesh itd.)

## 2.4 Stary hebrajski dla PC

Jest to kodowanie ośmiobitowe i wyparte z użytku, ponieważ zajmuje zasadniczo ten sam przedział ASCII co angielskie małe litery. Najlepiej więc jest go unikać. Niemniej kiedy hebrajski w ISO utraci ósmy bit wskutek działania jakiegoś ignoranckiego unixowego mailera (tak że otrzymasz plątaninę angielskich liter dla hebrajskiej części listu zmieszaną z normalnym angielskim, odwróconym lub nie). Jeśli w liście mieszały się hebrajski i angielski, jest to przykra sytuacja, bowiem otrzymasz albo hebrajski z bałaganem, albo angielski z bałaganem...

## 2.5 Konwersje

Oto kilka prostych komend do konwersji z każdego standardu na inny:

> `

>     DOS - ISO:      tr '\200-\232' '\340-\372' < {dos_file} > {iso_file}
>     ISO - DOS:      tr '\340-\372' '\200-\232' < {iso_file} > {dos_file}
>     OLD - DOS:      tr -z '\200-\232' < {old_Hebrew_file} > {dos_file}

> `

UWAGA: Numery używane przez `tr` są w kodzie ósemkowym!

## 3. Wirtualne Konsole (WK)

Każda dystrybucja Slackware dostarczana jest z `kbd`; pakiet ten zwany jest keytbls w Slackware (dysk a4 w wersji 2.3.0 - kbd 0.90). Joel Hoffman dostarczył hebrajskie czcionki i układy klawiatury ze swojego oryginalnego pliku codepage.tar.Z. Zajrzyj do `/usr/lib/kbd/consolefonts` i poszukaj plików iso08.* (czcionki w standardzie ISO-8859-9, dostosowany jest do nich układ klawiatury).

Wsadź poniższe linie do `/etc/rc.d/rc.local`:

> `

>     -----
>     #!/bin/sh
>     #       Wstaw tu swoją lokalną konfigurację
>     #
>     INITTY=/dev/tty[1-6]
>     PATH=/sbin:/etc:/bin:/usr/sbin:/usr/bin
>     #
>     #       kbd - Ustaw czcionkę na konsoli i układ klawiatury
>     #       ustaw NumLock i tryb metabitu na konsolach od /dev/tty1 do 6
>     for tty in $INITTY
>     do
>     #       setleds -D +num < $tty > /dev/null
>             setmetamode metabit < $tty > /dev/null
>     done
>     #       ISO-8859-8 (klawiatura i konsola)
>     setfont iso08.f16
>     mapscrn trivial
>     loadkeys Hebrew
>     #       zezwól na odzworowywanie
>     for tty in $INITTY
>     do
>             echo -n -e "\\033(K" >$tty
>     done
>     -----

> `

UWAGA: Jeśli używasz X Windows bądź ostrożny używając `setleds`, może to spowodować zawieszenie się X-serwera.

Powyższe ustawienia działają bez zarzutu z hebrajską wersją pico i pine, i wyświetlają poprawny hebrajski w ISO-8859-8 (X Windows, MS Windows).

## 4. Konfiguracja X Windows - XFree86 3.1

## 4.1 Czcionki hebrajskie

XFree86 3.1 dostarczany jest z dwoma [bitmapowymi] czcionkami hebrajskimi: heb6x13 i heb8x13. Dodatkowe czcionki znaleźć można w sieci:

- Czcionki Type 1 przeznaczone do zastosowań sieciowych (styl Helvetica/David (proporcjonalne) oraz Courier/Shalom Stick (stałej szerokości)) z archiwum snunit-project w ftp://snunit.huji.ac.il/pub/fonts/, dobre dla stron WWW po hebrajsku.
- Avner Lottem, ( lottem@techUnix.technion.ac.il) umieścił kilka hebrajskich czcionek w ISO-8859-8 w ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/X11/fonts/hebxfonts-0.1.tgz, jest tam czcionka dobra dla `dosemu` pod X-Windows (przeczytaj tamtejszy plik README).

## 4.2 Instalacja czcionek

- Formaty czcionek: pcf (Portable Compiled Format), bdf (Bitmap Distribution Format), pfb (czcionki Type 1).
- Przesuń czcionki do jakiegoś istniejącego katalogu ( `/usr/lib/X11/fonts/misc`) lub stwórz nowy (`/usr/lib/X11/fonts/Hebrew)`. Użyj `compress` (.Z, NIE GZIP!) by spakować czcionki, dla zaoszczędzenia miejsca.
- Uruchom `mkfontdir` by (prze)tworzyć plik `fonts.dir` i popraw `fonts.alias` (opcjonalne) definiując nowe aliasy.
- Dla czcionek Type 1, `mkfontdir` nie działa. Musisz dodać odpowiednie wpisy do `fonts.dir` ręcznie lub użyć narzędzia type1ins, dostępnego na mirrorach SunSite - dop. tłum.]
- Upewnij się że katalog znajduje się w ścieżce X-serwera. Wyedytuj XF86Config i dodaj odpowiednią ścieżkę -- FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/...".

## 4.3 Zmuszenie aplikacji Xowej do używania czcionek hebrajskich

Krótko mówiąc, musisz ustawić odpowiedni zasób.

### Xterm

Wstaw poniższą linię do $HOME/.Xresources:

`xterm*font: heb8x13`

lub po prostu uruchom xterm poprzez `xterm -fn heb8x13`. Powyższa czcionka jest o wiele za mała, więc poszukaj lepszej... patrz uwagi co do startu X11.

### Netscape

Zwykle użyć możesz czcionek hebrajskich z snunit-project, Zainstaluj je tak jak opisano, a potem wstaw poniższe wartości domyślne do swojego lokalnego `.Xdefaults`, bądź do app-defaults/Netscape.

> `

>     ----
>     *documentFonts.latin1.variable.italic*slant:            r
>     *documentFonts.latin1.variable.boldItalic*slant:        r
>     *documentFonts.latin1.variable*family:                  web
>     *documentFonts.latin1.fixed*family:                     webmono
>     *documentFonts.latin1*registry:                         iso8859
>     *documentFonts.latin1*encoding:                         8
>     ----

> `

Ogólnie rzecz biorąc, możesz wstawić dowolną czcionkę zamiast powyższych tak długo jak obsługuje ją X11, tak jak opisano.

## 4.4 Odwzorowywanie klawiatury

Z jakiegoś powodu X-serwer nie dziedziczy układu klawiatury z poprzedniego paragrafu [tj. z konsoli - dop. tłum.], a zresztą i tak wolałbym przezdefiniować lewy Alt, prawy Alt i ScrollLock. Naciśnięcie Alt razem z jakimś klawiszem da znak hebrajski, ScrollLock zaś ustawi tryb hebrajski na stałe.

By tego dokonać użyjemy `xmodmap`. Poniższe jest plikiem `.Xmodmap`, który poprawia również błędy dotyczące klawisza NumLock.

> `

>     -----
>     ! Hebrajski układ klawiatury dla XFree86 (dla klawiatury amerykańskiej)
>     ! Vlad Moseanu
>     !
>     keysym Alt_L = Mode_switch
>     keysym Alt_R = Mode_switch
>     !clear Mod1
>     clear Mod2
>     !add Mod1 = Alt_L
>     add Mod2 = Mode_switch
>     !
>     ! Przyporządkuj wartości każdemu klawiszowi
>     !
>     keycode   8 =
>     keycode   9 = Escape
>     keycode  10 = 1 exclam
>     keycode  11 = 2 at
>     keycode  12 = 3 numbersign
>     keycode  13 = 4 dollar
>     keycode  14 = 5 percent
>     keycode  15 = 6 asciicircum
>     keycode  16 = 7 ampersand
>     keycode  17 = 8 asterisk
>     keycode  18 = 9 parenleft
>     keycode  19 = 0 parenright
>     keycode  20 = minus underscore
>     keycode  21 = equal plus
>     keycode  22 = Delete
>     keycode  23 = Tab
>     keycode  24 = q Q slash Q
>     keycode  25 = w W apostrophe W
>     keycode  26 = e E 0x00f7 E
>     keycode  27 = r R 0x00f8 R
>     keycode  28 = t T 0x00e0 T
>     keycode  29 = y Y 0x00e8 Y
>     keycode  30 = u U 0x00e5 U
>     keycode  31 = i I 0x00ef I
>     keycode  32 = o O 0x00ed O
>     keycode  33 = p P 0x00f4 P
>     keycode  34 = bracketleft braceleft
>     keycode  35 = bracketright braceright
>     keycode  36 = Return
>     keycode  37 = Control_L
>     keycode  38 = a A 0x00f9 A
>     keycode  39 = s S 0x00e3 S
>     keycode  40 = d D 0x00e2 D
>     keycode  41 = f F 0x00eb F
>     keycode  42 = g G 0x00f2 G
>     keycode  43 = h H 0x00e9 H
>     keycode  44 = j J 0x00e7 J
>     keycode  45 = k K 0x00ec K
>     keycode  46 = l L 0x00ea L
>     keycode  47 = semicolon colon 0x00f3 colon
>     keycode  48 = apostrophe quotedbl comma quotedbl
>     keycode  49 = grave asciitilde semicolon asciitilde
>     keycode  50 = Shift_L
>     keycode  51 = backslash bar
>     keycode  52 = z Z 0x00e6 Z
>     keycode  53 = x X 0x00f1 X
>     keycode  54 = c C 0x00e1 C
>     keycode  55 = v V 0x00e4 V
>     keycode  56 = b B 0x00f0 B
>     keycode  57 = n N 0x00ee N
>     keycode  58 = m M 0x00f6 M
>     keycode  59 = comma less 0x00fa less
>     keycode  60 = period greater 0x00f5 greater
>     keycode  61 = slash question period question
>     keycode  62 = Shift_R
>     keycode  63 = KP_Multiply
>     !keycode  64 = Alt_L Meta_L
>     keycode  65 = space
>     keycode  66 = Caps_Lock
>     keycode  67 = F1
>     keycode  68 = F2
>     keycode  69 = F3
>     keycode  70 = F4
>     keycode  71 = F5
>     keycode  72 = F6
>     keycode  73 = F7
>     keycode  74 = F8
>     keycode  75 = Escape
>     keycode  76 = F10
>     keycode  77 = Num_Lock
>     keycode  78 = Scroll_Lock
>     keycode  79 = KP_7
>     keycode  80 = KP_8
>     keycode  81 = KP_9
>     keycode  82 = KP_Subtract
>     keycode  83 = KP_4
>     keycode  84 = KP_5
>     keycode  85 = KP_6
>     keycode  86 = KP_Add
>     keycode  87 = KP_1
>     keycode  88 = KP_2
>     keycode  89 = KP_3
>     keycode  90 = KP_0
>     keycode  91 = KP_Decimal
>     keycode  92 = Sys_Req
>     keycode  93 =
>     keycode  94 =
>     keycode  95 = F11
>     keycode  96 = F12
>     keycode  97 = Home
>     keycode  98 = Up
>     keycode  99 = Prior
>     keycode 100 = Left
>     keycode 101 = Begin
>     keycode 102 = Right
>     keycode 103 = End
>     keycode 104 = Down
>     keycode 105 = Next
>     keycode 106 = Insert
>     keycode 107 = Delete
>     keycode 108 = KP_Enter
>     keycode 109 = Control_R
>     keycode 110 = Pause
>     keycode 111 = Print
>     keycode 112 = KP_Divide
>     !keycode 113 = Alt_R Meta_R
>     keycode 114 = Break
>     !
>     ! Tego pliku .Xmodmap używać można dla ustawienia prawidłowej klawiatury
>     ! numerycznej przy ustawieniu ServerNumLock w pliku XF86Config. W tym
>     ! wypadku obsługą NumLock zajmuje się X-serwer.
>     !
>     !
>     keycode  136 = KP_7
>     keycode  137 = KP_8
>     keycode  138 = KP_9
>     keycode  139 = KP_4
>     keycode  140 = KP_5
>     keycode  141 = KP_6
>     keycode  142 = KP_1
>     keycode  143 = KP_2
>     keycode  144 = KP_3
>     keycode  145 = KP_0
>     keycode  146 = KP_Decimal
>     keycode  147 = Home
>     keycode  148 = Up
>     keycode  149 = Prior
>     keycode  150 = Left
>     keycode  151 = Begin
>     keycode  152 = Right
>     keycode  153 = End
>     keycode  154 = Down
>     keycode  155 = Next
>     keycode  156 = Insert
>     keycode  157 = Delete
>     -----

> `

Aby używać powyższego `.Xmodmap` zdefiniuh "`Scroll-Lock Mode-Lock`" w `XF86Config`.

## 4.5 Składanie powyższych przykładów razem

Jeśli używasz xdm, plik $HOME/.xsession powinien wyglądać jak niżej:

> `

>     -----
>     #!/bin/sh
>     # $XConsortium: Xsession,v 1.9 92/08/29 16:24:57 gildea Exp $
>     #
>     # General defs
>     #
>     export OPENWINHOME=/usr/openwin
>     export MANPATH=/usr/local/man:/usr/man/preformat:/usr/man:/usr/X11R6/man
>     #export HOSTNAME="`cat /etc/HOSTNAME`"
>     export PATH="/bin: /usr/bin: /usr/X11/bin: /usr/X386/bin: /usr/TeX/bini: /usr/local/bin: /usr/games:."
>     LESS=-MM
>     if [ -z $XAPPLRESDIR ]; then
>             XAPPLRESDIR=/usr/lib/X11/app-defaults:/usr/local/lib/X11/app-defaults
>     else
>             XAPPLRESDIR=$XAPPLRESDIR:/usr/lib/X11/app-defaults
>     fi
>     export XAPPLRESDIR
>     #
>     sysresources=/usr/lib/X11/Xresources
>     sysmodmap=/usr/lib/X11/Xmodmap
>     resources=$HOME/.Xresources
>     xmodmap=$HOME/.Xmodmap
>     if [ -f $sysresources ]; then
>             xrdb -merge $sysresources
>     fi
>     if [ -f $sysmodmap ]; then
>             xmodmap $sysmodmap
>     fi
>     if [ -f $resources ]; then
>             xrdb -merge $resources
>     fi
>     if [ -f $xmodmap ]; then
>             xmodmap $xmodmap
>     fi
>     #
>     # Uruchom aplikacje
>     #
>     # xterm -ls -sb &
>     xhost +                 # uważaj !!!
>     exec fvwm
>     -----

> `

Jeśli wolisz `startx`, użyj powyższego jako przykładowego `.xinitrc`.

## 5. Konfiguracja powłok

Po więcej szczegółów zajrzyj do ISO 8859-1 HOWTO.

## 5.1 bash

Stwórz plik $HOME/.inputrc zawierający co następuje:

> `

>     -----
>     set meta-flag On
>     set convert-meta Off
>     set output-meta On
>     -----

> `

## 5.2 csh/tcsh

Zdefiniuj co następuje w pliku $HOME/.login lub /etc/csh.login:

`setenv LANG iw_IL.ISO8859-8 (lub iw_IL)`

Ponieważ jednak binarna wersja `tcsh` jest faktycznie skompliowana bez NLS, zmienną LANG można ustawić dowolnie i nadal będzie ona działać (nie ma potrzeby tworzenia /usr/lib/nls...).

## 6. Aplikacje

## 6.1 vim

- Vim to edytor Vi IMproved z kilkoma ulepszonymi komendami i obsługą hebrajskiego (dodaną przez Dova Grobgelda, twórcę HED).
- Jeszcze jedną łatę na vim stworzył Avner Lottem, lottem@techunix.technion.ac.il; można ją uzyskać z ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/apps/editors/vi/vim3.0-rlh0.1.tgz.
- Po więcej szczegółów, zajrzyj do http://www.cs.technion.ac.il/~gil/var.html

## 6.2 Hebrajski pine and pico

Pine i towarzyszący mu edytor pico zostały przerobione przez Helen Zommer z CC-huji; adres e-mail do zgłaszania błędów to pineh-bug@horizon.cc.huji.ac.il. Można je ściągnąć z ftp://horizon.cc.huji.ac.il/pub.

## 6.3 Niektóre hebrajskie wersje emacsa.

- Pakiet hebrajski autorstwa Josepha Friedmana. Zawiera kilka czcionek hebrajskich w formacie .bdf, łatę na `emacsa` 18.58 i pakiet w `elisp`. Działa w porządku, ale nikt już dziś nie używa `emacsa` 18.*. Można go zdobyć z ftp://archive.cis.ohio-state.edu/pub/gnu/emacs/elisp-archive/misc/Hebrew.tar.Z.
- Bardzo prosty pakiet hebrajski. Zawiera tylko obsługę pisania i sortowania od prawej do lewej. Działa bez żadnych łat z FSF `emacsem` 19.*. Osiągalny z ftp://archive.cis.ohio-state.edu/pub/gnu/emacs/elisp-archive/misc/Hebrew.el.Z.
- Jedna z gałęzi `emacsa` - MULE (MultiLingual Emacs) obsługuje wiele języków, w tym hebrajski. Kompiluje się i działa pod Linuxem bez żadnego problemu. Jest to pełny `emacs`, z obsługą hebrajskiego i pisaniem w obie strony. Można go uzyskać z ftp://kelim.jct.ac.il/pub/Hebrew

## 6.4 Dosemu

Dla `dosemu` na WK możesz użyć swojej czcionki hebrajskiej z EPROMu karty graficznej, a jeśli jej nie masz, istnieje cała masa DOSowych czcionek hebrajskich z obsługą od EGA do VGA.

Co do X-Windows, powinieneś zdobyć plik ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/X11/fonts/hebxfonts-0.1.tgz. Zawiera on kilka czcionek, w tym jedną zwaną vgah.pcf, która powienieneś zainstalować w swoim katalogu z czcionkami jak opisano powyżej

## 6.5 XHTerm

Istnieje pisane od podstaw przeniesienie zwykłego xterma na użytek z hebrajskimi czcionkami (XHTerm = xterm + obsługa hebrajskiego). Wersja dla Suna udostępniona została z pomocą Danny'ego <tt>danny@cs.huji.ac.il</tt>. Jewgienij ma jakąś łatę do używania tej wersji pod Linuxa. Razem z jego wersją powinieneś znaleźć już skompilowany XHTerm dla X11R5 oraz X11R6. `xhterm` używać powinieneś z opcją `-fn` i hebrajską czcionką jak opisano! Wersję Danny'ego (dla Suna) uzyskać można z ftp://ftp.huji.ac.il/pub/local/xhterm, a połatana wersja Jewgienija Stambulczika znajduje się w ftp://plasma-gate.weizmann.ac.il/pub/software/linux. Zdobądź ją stamtąd, a otrzymasz z nią pięć czcionek: `[heb10x20.pcf, heb6x13.bdf, heb6x13.pcf, heb8x13.bdf, heb8x13.pcf]`

## 6.6 TeX--XeT - hebrajski Tex.

Największym problemem z TeXem po hebrajsku jest to że znaki powinny biec w tył względem widoku (tj. pico powinien wstawiać znaki od prawej do lewej), tak więc najlepszą rzeczą jest zdobycie XHterm plus zwykły `emacs` i pisanie hebrajskim od lewej do prawej, a także do tyłu. Nowsze dystrybucje NTeXa na SunSite (v. 1.5) zawierają wszystko, w tym TeX--XeT, skompilowany dla Linuxa. Zdobyć go można z ftp://sunsite.unc.edu.gz/pub/Linux/apps/tex/ntex. Starszą wersję TeX--XeT uzyskać można z ftp://noa.huji.ac.il/tex. Tą starszą wersję trzeba jednak zrekompilować (niepolecane). Te wydania TeXa działają dobrze jeśli używasz LaTeXa 2.09. Jeśli chcesz używać LaTeXa 2e (bieżący standard, de facto), masz problem. Alon Ziv (alonz@csa.cs.technion.ac.il) pracuje obecnie nad obsługą hebrajskiego w LaTeX 2e, z użyciem systemu Babel. Nie znam obecnego stanu prac - zapytaj go!

## 7. Konfiguracja drukarki

Nie ma co dużo mówić: jeśli masz zwykłą drukarkę igłową ASCII (ktoż dzisiaj ma?) jest spora szansa że w EPROMie są hebrajskie znaki. Jeśli używasz postscriptu, powienieneś załadować czcionki do drukarki (zawsze możesz użyć do tego czcionek sieciowych wspomnianych powyżej. Czcionek tych można także używać z GhostScriptem.

Jeśli masz drukarkę PCL (LaserJet itd.) możesz użyć albo kasetek z czcionkami, albo GhostScriptu.

## 8. Produkty komercyjne

## 8.1 El-Mar software.

Obsługa hebrajskiego dla X Windows i Motifa, produkt El-Mar Software, która dodaje funkcjonalność hebrajską do wielu części i warstw X Windows i Motifa, w tym Xlib, wszystkie widgety Motifa, hterm (hebrajski xterm), dema i proste pożyteczne aplikacje (np. dwujęzykowy edytor oparty na Motif), czcionki (w tym skalowalne Type1), menedżera klawiatury uwzględniającego hebrajski oraz push-mode dla aplikacji nie-Motifowych itd. Mimo wprowadzenia wielu nowych cech i wariacji widgetów Motiffa, obsługa ta nie modyfikuje w żaden sposób wewnętrznej struktury danych Motifa, tak więc instniejące aplikacje, skompilowane i złączone w środowisku i bibliotekami niehebrajskimi można przełączyć (bez rekompilacji!) i uruchamiać z hebrajskim (dzielone biblioteki można zastępować, więc nawet przełączenie nie jest potrzebne!) Używając innego naszego narzędzia, Motif/Xplorer, możesz wziąć aplikacje komercyjne (bez źródła) i przetłumaczyć je na hebrajski. Takim sposobem dodano obsługę hebrajskiego do Oracle Forms 4, Kappy i OMW Intellicorpu, CA-Unicenter i wielu innych szeroko używanych narzędzi Unixowych sprzedawanych w Izraelu. Produkt ten zakupiła i zastosowała większość sprzedawców stacji roboczych (dziewięciu z nich, w tym najwięksi: Sun, HP, SGI), i wiele innych firm wytwarzających oprogramowanie. Pliki makefile istnieją na ponad 30 platform i systemów operacyjnych. Wierzymy tylko w "otwarte" oprogramowanie, tak więc wszyscy klienci otrzymują kompletny kod źródłowy. Posiadamy dobre stosunki z przodującymi siłami w tym przemyśle, w tym z działami technicznym X-Consortium oraz COSE.

> `

>     Eli Marmor
>     El-Mar Software Ltd.
>     Tel.: 050-237338
>     FAX: 09-984279

> `

marmor@sunshine.cs.biu.ac.il

PS. Zapowiedź obsługi arabskiego w X Windows i Motifie spodziewana jest w styczniu [1996]. Angielski, hebrajski i arabski obsługiwane będą ośmioma bitami (!), wliczając w to pełny zestaw znaków arabskich.

## 9. Hebrajski wokoło sieci

## 9.1 WWW

- Jerusalem 1 - posiada wiele programów i plików FAQ na temat hebrajskiego na Unixie i innych platformach http://www.jer1.co.il.
- Strona hebrajskiego archiwum Gilla Granota - podsumowanie wszystkich spraw dotyczących hebrajskiego w okolicach sieci (w tym wszelkie rodzaje plików) http://www.cs.technion.ac.il/~gil.
- Gavrie ma nieco info o hebrajskim w swoim ftp: ftp://kelim.jct.ac.il

## 9.2 Gopher

- Gopher testujący słowa hebrajskie znaleźć można na gopher://shekel.jct.ac.il

## 9.3 Ftp

- Parę programów TeX-XeT oraz główny węzeł FTP dla TeXa z obsługą hebrajskiego dla PC i Unixa znajduje się w ftp://noa.huji.ac.il/tex.
- Strona Horizon, jak już powiedziano zawiera główną stronę poświęconą obsłudze hebrajskiego w pico/pine - ftp://horizon.huji.ac.il/pub.
- Archiwum hebrajskie Gilla Granota znajduje się w ftp://ssl.cs.technion.ac.il/pub.